Hợp đồng thương mại đóng vai trò là nền tảng pháp lý tối cao điều chỉnh hành vi, quyền và nghĩa vụ của các bên từ khi bắt đầu đàm phán cho đến khi thanh lý hoàn toàn. Thực tiễn tại Việt Nam chỉ ra rằng, rủi ro kiện tụng phần lớn không đến từ sự bất hợp tác cố ý, mà phát sinh từ sự mơ hồ hoặc thiếu sót các điều khoản cốt lõi trong văn bản hợp đồng. Việc đầu tư xây dựng một hợp đồng chặt chẽ ngay từ đầu là giải pháp phòng ngừa rủi ro tối ưu và ít tốn kém nhất cho doanh nghiệp.

PHẦN I: PHÂN TÍCH SÂU VỀ RỦI RO PHÁP LÝ TỪ SỰ THIẾU SÓT TRONG HỢP ĐỒNG

1. Rủi ro từ điều khoản thanh toán không rõ ràng

• Thiếu điều kiện thanh toán gắn liền: Nếu hợp đồng không quy định rõ thời điểm phát sinh nghĩa vụ tài chính (ví dụ: ngay sau khi giao hàng hay sau khi ký biên bản nghiệm thu), bên mua có thể trì hoãn bằng cách từ chối ký biên bản nghiệm thu. Thực tế tại Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) đã ghi nhận nhiều trường hợp bên cung cấp dịch vụ hoàn thành công việc nhưng không thể đòi tiền vì người đại diện pháp luật bên kia né tránh ký xác nhận nghiệm thu.
• Không quy định lãi chậm thanh toán: Theo Điều 306 Luật Thương mại 2005, bên chậm thanh toán có nghĩa vụ trả lãi trên số tiền chậm trả theo lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường. Tuy nhiên, nếu thiếu điều khoản cụ thể hóa, các bên sẽ rơi vào tranh chấp kéo dài về mức lãi suất áp dụng và thời điểm bắt đầu tính lãi thực tế.
• Rủi ro tỷ giá và đồng tiền: Trong giao dịch quốc tế, việc thiếu quy định về đồng tiền thanh toán và tỷ giá quy đổi tại thời điểm thanh toán cụ thể sẽ đẩy doanh nghiệp vào thế bị động và chịu thiệt hại nặng nề khi thị trường biến động.
• Sai sót về phương thức và tài khoản nhận tiền: Việc không ấn định rõ tài khoản ngân hàng chính thức dễ dẫn đến việc thanh toán nhầm tài khoản, thanh toán qua trung gian bất hợp pháp, từ đó làm phát sinh tranh chấp về việc nghĩa vụ tài chính đã được hoàn thành hay chưa.

2. Rủi ro từ điều khoản phạt vi phạm soạn thảo sai pháp luật

• Mất quyền phạt nếu không thỏa thuận: Theo Điều 300 và Điều 301 Luật Thương mại 2005, chế tài phạt vi phạm chỉ tồn tại khi và chỉ khi các bên có thỏa thuận bằng văn bản trong hợp đồng. Nếu bỏ sót điều khoản này, bên bị vi phạm không thể đòi bất kỳ khoản tiền phạt nào, dù lỗi của đối tác có nghiêm trọng đến đâu. Luật thương mại quy định mức phạt vi phạm hoặc tổng mức phạt đối với nhiều vi phạm không được vượt quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm. 
• Quy định chung chung, thiếu căn cứ: Cụm từ “bên vi phạm phải nộp phạt” mà không làm rõ hành vi nào bị phạt (chậm giao hàng, sai chất lượng…), mức phạt cụ thể là bao nhiêu và phương thức tính toán ra sao sẽ khiến điều khoản này không thể thực thi trên thực tế.

3. Rủi ro từ điều khoản bồi thường thiệt hại thiếu cơ chế chứng minh

• Bên bị vi phạm phải chứng minh thiệt hại: Theo Điều 304 Luật Thương mại 2005, bên yêu cầu bồi thường phải chứng minh được tổn thất thực tế, mức độ thiệt hại bằng con số cụ thể và mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa hành vi vi phạm của đối tác với thiệt hại đó. 
• Nghĩa vụ hạn chế tổn thất (Điều 305 Luật Thương mại 2005): Khi đối tác vi phạm, bên bị vi phạm bắt buộc phải áp dụng các biện pháp hợp lý để ngăn chặn thiệt hại lan rộng. Nếu không áp dụng các biện pháp đó, bên vi phạm có quyền yêu cầu giảm trừ mức bồi thường tương ứng.

4. Rủi ro khi điều khoản bất khả kháng soạn thiếu hoặc quá rộng

• Mất quyền miễn trách nhiệm vì không thông báo: Theo Điều 295 Luật Thương mại 2005, khi gặp sự kiện bất khả kháng, bên vi phạm phải lập tức thông báo bằng văn bản cho bên kia. Nếu không thông báo hoặc chậm trễ, họ sẽ mất quyền viện dẫn bất khả kháng và vẫn phải bồi thường thiệt hại bình thường.
• Hậu quả kéo dài không rõ ràng: Thiếu quy định về việc xử lý hợp đồng khi sự kiện bất khả kháng kéo dài (gia hạn hay chấm dứt) sẽ tạo nguy cơ tranh chấp.

5. Rủi ro từ điều khoản chấm dứt hợp đồng thiếu căn cứ

Việc tự ý dừng hợp đồng mà không tuân thủ quy trình có thể biến bên đang có quyền thành bên vi phạm. Theo Điều 310 và 312 Luật Thương mại 2005, đình chỉ hoặc hủy bỏ hợp đồng yêu cầu phải có hành vi vi phạm cơ bản hoặc điều kiện đã thỏa thuận, đồng thời phải thực hiện nghĩa vụ thông báo trước. Việc thiếu quy định về thời hạn thông báo và hậu quả pháp lý sau chấm dứt sẽ đẩy doanh nghiệp vào nguy cơ bị đối tác kiện ngược.

6. Rủi ro từ điều khoản giải quyết tranh chấp soạn thảo sai

• Thỏa thuận trọng tài vô hiệu: Theo Luật Trọng tài thương mại 2010, trọng tài chỉ có thẩm quyền khi có thỏa thuận bằng văn bản hợp lệ.
• Hai lỗi phổ biến làm vô hiệu điều khoản:

+ Cụm từ “tranh chấp được giải quyết tại Tòa án hoặc Trọng tài” sẽ làm vô hiệu phần trọng tài do thiếu tính xác định.

+ Viết sai tên trung tâm trọng tài sẽ khiến điều khoản bị vô hiệu, buộc các bên phải ra Tòa án xét xử công khai.

7. Rủi ro từ điều khoản bảo mật thông tin sơ sài

Trong kỷ nguyên số, thông tin kinh doanh và bí quyết công nghệ là tài sản sống còn. Luật Sở hữu trí tuệ quy định bí mật kinh doanh chỉ được bảo hộ khi doanh nghiệp có biện pháp bảo vệ cần thiết. Nếu điều khoản bảo mật trong hợp đồng soạn thảo hời hợt, thiếu chế tài cụ thể, doanh nghiệp sẽ không có căn cứ pháp lý vững chắc để yêu cầu bồi thường khi bị rò rỉ dữ liệu.

PHẦN II: HƯỚNG DẪN THỰC TIỄN 

KẾT LUẬN

Nguyên tắc xuyên suốt khi soạn thảo hợp đồng thương mại là cụ thể hơn, rõ ràng hơn, và hạn chế tối đa rủi ro cho doanh nghiệp. Đầu tư thời gian và chi phí cho luật sư rà soát hợp đồng trước khi ký kết luôn là khoản chi phí nhỏ hơn nhiều so với những gì phải đối mặt khi tranh chấp đã xảy ra mà hợp đồng không đủ chặt chẽ để bảo vệ.